Nét thanh tao trà sen xứ Huế

Tái hiện Ngự trà Hoàng cung được tổ chức giữa vườn Thiệu Phương - một trong những Ngự uyển tiêu biểu của triều Nguyễn

Sen trong tâm thức người Huế

Là kinh đô của triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam - triều Nguyễn, xứ Huế may mắn khi là nơi lưu giữ được kho tàng giá trị văn hóa cung đình cũng như văn hóa dân gian đậm nét. Không chỉ ở các giá trị văn hóa vật thể như đền đài, lăng tẩm, thành quách, cung điện mà còn là các di sản văn hóa phi vật thể như nhã nhạc cung đình, ca Huế… và trà Huế cũng là một trong giá trị tinh thần được lưu giữ lại như một loại hình nghệ thuật độc đáo.

Trong các dịp trọng lễ như Tết Nguyên đán hay lễ tế giao, trà được dâng cúng như lời tri ân trời đất và tổ tiên, phản ánh rõ nét sự giao hòa giữa thiên nhiên, con người và tinh thần cung đình.

Một công đoạn ướp trà sen trên hồ Tịnh Tâm từ sớm tinh mơ

Người Huế xưa gọi uống trà là “thời trà”

Người Huế xưa gọi uống trà là “thời trà”. Chỉ riêng cách gọi đã thấy Huế khác hẳn các nơi, rồi cách thức thời trà cũng rất linh động, không cứng nhắc như trà đạo các xứ. Người Huế xem sen không chỉ là hoa, mà là bản sắc, là nét đẹp của sự thanh khiết và tinh tế.

Những hạt sen bùi, dẻo, thơm còn là nguyên liệu làm nên các món ăn đặc trưng như chè sen, mứt sen, xôi sen hay bánh sen cung đình. Mỗi món đều phản ánh sự tỉ mỉ, nhẫn nại và phong cách sống tinh tế của người dân Cố đô.

Nhưng đằng sau đó còn là tri thức bản địa được truyền từ đời này sang đời khác, từ cách chọn búp sen, giữ độ tươi đến kỹ thuật chế biến công phu. Vì vậy, mỗi gói hạt sen Huế được gửi đi xa không chỉ là sản vật, mà là câu chuyện về mảnh đất và con người nơi đây.

Trà Huế cũng là một trong giá trị tinh thần được lưu giữ lại như một loại hình nghệ thuật độc đáo

Trà sen Huế được ướp rất công phu, cầu kì

Nếu ngày Tết mà thiếu đi những tách trà sen thơm nóng đặt trên mâm cúng, thiếu tách trà trong buổi tiếp khách ghé thăm thì xuân bất thành Tết. Và nếu đã là người Huế thì những búp trà ướp sen luôn được họ chuẩn bị từ mùa hè năm trước.

Thông thường cứ đến một mùa sen về thì người làm trà đến các hồ sen khắp nơi tại cố đô Huế để chọn mua những bông sen đang chúm chím nở, nhưng phải chọn đúng sen cổ của Huế và tốt nhất là sen phải được trồng trong hồ Tịnh Tâm.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Thu Hà, chủ Trà đình Vũ Di - nổi tiếng với trà đặc sản Huế cho hay, người làm trà phải chọn đúng thời điểm hoa nở, tỉ mỉ lấy hạt gạo sen để ướp với trà thượng hạng. Trà sen vì thế có hương thơm sâu, vị thanh đằm, là biểu tượng cho phong thái nhẹ nhàng, từ tốn của người Huế.

Sen để ướp trà phải hái trước lúc bình minh, bởi không khí mát lành trong sương sớm

Khác với trà sen làm từ giống sen Bách Diệp (Tây Hồ) có đặc trưng mùi hương dày, đậm, ngát, rực rỡ, thì trà sen xứ Huế (từ giống sen cổ xứ Huế) lại có mùi hương rất thanh nhã, cảm giác như xa như gần, hư ảo, diễm lệ gợi cho người ta trò chơi trốn tìm của mùi hương, của vẻ đẹp người con gái mặc áo dài đi trong khói sương “Ở đây sương khói mờ nhân ảnh” (Hàn Mặc Tử). Những ai hiểu lòng sen, ngộ vị thiền càng hiểu được được “tình sen”, vị trà rất đậm đà.

Công phu làm trà sen Tịnh

Theo các nghệ nhân, một cân trà ướp hương sen cần có 1.000 - 2.000 bông sen. Sen để ướp trà không thể tùy tiện hái lúc nào cũng được mà phải hái trước lúc bình minh, bởi không khí mát lành trong sương sớm mới giữ được trọn vẹn hương thơm dịu nhẹ, thuần khiết của hoa sen. Nếu hái lúc mặt trời lên, hơi nóng lan tỏa sẽ khiến sen bị bay hương, mùi thơm không còn nguyên sơ như lúc ban đầu.

Bông sen còn đẫm sương được tách lấy phần hạt gạo rồi rải đều, cứ một lớp trà một lớp gạo sen, gạo sen được tách ra từ nhụy sen, là phần hạt nhỏ li ti có màu trắng đục đính trên sợi chỉ vàng.

Một công đoạn ướp trà sen

Gạo sen được xem là bộ phận chứa hương thơm nhất của bông hoa và có đặc điểm khô. Cứ một lớp trà sẽ rắc một lớp mỏng gạo sen, sau đó ủ lại. Hương từ gạo sen sẽ quyện vào trà để mang lại mùi đặc trưng cho vị trà sen. Sau cùng phủ một lớp giấy bản.

Ướp như vậy liên tục 7 - 9 lần, mỗi lần ướp xong lại sấy khô rồi mới ướp tiếp trong khoảng thời gian từ 20 - 25 ngày đêm. Trà dùng để ướp sen thì phải chọn loại trà sạch đạt tiêu chuẩn hữu cơ, được sản xuất theo quy trình nghiêm ngặt.

Khi những công đoạn ướp và sấy kết thúc thì thành phẩm trà ướp sen được cất vào chiếc hũ sành kín miệng hay chứa trà. Thế là trà ướp sen được chuẩn bị chu đáo cho ngày Tết của gia đình trên xứ Huế mộng, Huế mơ…

Đến Huế, du khách hãy một lần ngắm hoa ngô đồng trong nắng sớm hay thưởng thức chén trà ngát hương sen trong Hoàng cung Huế

Trà ngon nhất khi được pha với loại nước thanh khiết tự nhiên, và nước ngon nhất là nước đọng trên lá sen, hoặc nước được hứng từ mo cau, có nhiều người rất kỳ công trong việc lấy nước pha trà, người ta trộn nước mưa với nước giếng, loại nước này được gọi là nước âm dương (trời là dương, đất là âm). Thưởng trà không chỉ mang lại sự thư thái, mà còn là một dáng vẻ thiền định, nơi tâm hồn con người tìm thấy sự an nhiên, thanh tịnh giữa dòng chảy cuộc sống.

Gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế chọn Vườn Thiệu Phương để tái hiện nghi lễ Ngự trà, là một trong những Ngự uyển tiêu biểu được các vị vua đầu triều Nguyễn thường xuyên lui tới để tìm không gian tĩnh lặng thưởng trà, ngắm cảnh và tiêu dao thi phú.

Mở ra tiền đề cho việc tổ chức thường xuyên các hoạt động trải nghiệm văn hóa thực tế, giúp du khách khi đến tham quan Đại Nội có thể hiểu sâu hơn về tinh hoa Trà thức Việt Nam theo hình thái Ngự thức trang trọng.

Những ngày Tết tại Huế không thể thiếu tách trà thơm nóng đặt trên mâm cúng hay trong buổi tiếp khách kèm các món mứt cung đình

Trong những năm gần đây, giá trị trà Việt ngày càng được nâng tầm, thúc đẩy kinh tế và ngoại giao quốc tế. Cùng với dòng chảy văn hóa dân tộc đầy bản sắc, văn hóa trà Việt Nam không ngừng được giữ gìn và vươn xa, hội nhập và lan tỏa đến bạn bè thế giới.

Ngày nay văn hóa trà Việt không chỉ được tôn vinh mà còn trở thành biểu tượng của hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển. Qua đó, Việt Nam gửi gắm giấc mơ ngàn đời của dân tộc về một thế giới hòa bình, nơi bản sắc văn hóa được lan tỏa và đón nhận trong tình hữu nghị, bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử, giáo dục thế hệ trẻ tự hào, khát vọng non sông Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Đoàn Minh